CZĘŚĆ 4

— To kłamstwo — powiedział Andrzej, ale jego głos stracił pewność.

Matka wstała tak gwałtownie, że łyżeczka spadła na podłogę i potoczyła się pod sąsiedni stolik.

— Nie sprawdzimy tego tutaj — powiedziała. — Jedziemy do zakładu.

— Nigdzie nie jedziesz sama — oznajmiłam.

— Właśnie dlatego chcę, żebyś pojechała ze mną.

Michał chwycił płaszcz.

— Jadę z wami.

Matka spojrzała na niego długo.

— Nie wiem jeszcze, po czyjej stronie stoisz.

To zabolało go bardziej niż wszystkie wcześniejsze słowa. Widziałam to po sposobie, w jaki złożył płaszcz na przedramieniu. Nie odpowiedział.

Julia podniosła z podłogi metalową łyżeczkę i odłożyła ją na stół.

— Ja też jadę — powiedziała.

Teresa wybuchła.

— Nikt nie opuszcza tej kolacji w takim tonie!

— Mamo — odparła Julia — ty już dawno opuściłaś przyzwoitość.

Wyszłyśmy z restauracji. Zimne powietrze uderzyło mnie w twarz, a obcas zahaczył o szczelinę między płytami chodnika. Matka złapała mnie za łokieć.

— Oddychaj.

— Co oni mogą mieć do twojego zakładu?

— Umowę sprzed lat. I podpis, którego nigdy nie złożyłam.

— Czyli wiedziałaś, że coś takiego może się wydarzyć?

— Podejrzewałam. Dlatego chciałam zobaczyć, jak daleko się posuną.

— Mamo, to nie była tylko próba z sukienką.

— Nie — przyznała. — Sukienka pokazała mi, że muszę działać szybciej.

Zakład mieścił się w starej kamienicy przy ulicy Rzemieślniczej. Kiedy dotarłyśmy na miejsce, było po dwudziestej drugiej. Na parterze paliła się jedna lampa. Za szybą widziałam dwie obce osoby i kierowniczkę, panią Krystynę, stojącą przy ladzie z rękami splecionymi na brzuchu.

Matka weszła pierwsza.

— Kto państwa wpuścił?

Mężczyzna w brązowym płaszczu uniósł teczkę.

— Działamy w imieniu pana Andrzeja Wysockiego. Przedstawiamy umowę nabycia lokalu oraz pełnomocnictwo do przejęcia wyposażenia.

Pani Krystyna podeszła do nas.

— Pokazali dokument z podpisem pani Elżbiety. Powiedzieli, że od jutra mamy przekazać klucze.

Matka wyjęła okulary z futerału. Futerał był porysowany na brzegu, bo od lat nosiła go w tej samej kieszeni torebki.

— Proszę pokazać umowę.

Mężczyzna podał jej papiery.

Michał stanął obok mnie. Julia została przy drzwiach.

Matka czytała w milczeniu. Potem dotknęła palcem ostatniej strony.

— Ten podpis nie jest mój.

— W takim razie sprawę wyjaśnią rzeczoznawcy — odparł mężczyzna.

— Nie potrzeba rzeczoznawcy. W dniu rzekomego podpisania byłam w szpitalu z moją siostrą. Mam kartę przyjęcia, rachunki i świadków.

— Dokument został poświadczony.

— Przez kogo?

Mężczyzna zawahał się.

Pani Krystyna nagle odwróciła się do regału i wyjęła grubą, oprawioną księgę.

— Pani Elżbieto, może powinna pani zobaczyć to.

Matka otworzyła księgę na stronie z datą sprzed siedmiu lat. Każde zlecenie miało numer, opis i podpis klienta. Pod jednym z wpisów widniała adnotacja: „Dokumenty lokalu zabrane przez pana Andrzeja Wysockiego do sprawdzenia”.

Michał zamknął oczy.

— Ojciec miał te papiery.

— Oczywiście, że miał — powiedziała Julia. — To on pomógł mamie przygotować całą umowę.

— Ty też o tym wiedziałaś? — zapytałam.

— Wiedziałam tylko, że próbują przejąć zakład. Nie wiedziałam, że przyjdą dziś wieczorem.

Mężczyzna w brązowym płaszczu schował dokumenty do teczki.

— Nie będę dyskutował bez właściciela.

— Właścicielką jestem ja — powiedziała matka.

— To się jeszcze okaże.

Wtedy Michał wyjął telefon.

— Zadzwoń do ojca — powiedziała matka.

— Po co?

— Chcę usłyszeć, jak wyjaśnia, dlaczego jego ludzie stoją w moim zakładzie.

Michał przez chwilę patrzył na ekran. Potem wybrał numer i włączył głośnik.

Andrzej odebrał po drugim sygnale.

— Michał? Gdzie jesteś?

— W zakładzie Elżbiety.

Po drugiej stronie zapadła krótka pauza.

— Wracaj do restauracji. Natychmiast.

— Tato, czy próbujesz przejąć ten zakład?

— Nie rozmawiaj o sprawach, których nie rozumiesz.

— Rozumiem, że podpisałeś dokument dotyczący firmy kobiety, której udawałeś brak pieniędzy.

— Ona sama zgodziła się na zabezpieczenie.

Matka zrobiła krok bliżej telefonu.

— Nie zgodziłam się na nic.

— W takim razie będziesz miała okazję udowodnić to przed odpowiednimi osobami.

— A ty będziesz miał okazję wyjaśnić, dlaczego Teresa napisała mi, że jeśli nie przestanę zbliżać się do twojej rodziny, odbierzecie mi zakład.

Michał spojrzał na matkę.

— Napisałaś jej to?

Teresa, która musiała podejść do telefonu Andrzeja, krzyknęła z oddali:

— Chciałam ją tylko ostrzec!

— Przed czym? — spytał Michał.

— Przed kobietą, która udaje skromną, żeby wejść do naszej rodziny!

Słowa zawisły między nami.

Matka zamknęła oczy. Nie płakała. To było gorsze.

— Elżbieto — powiedziałam.

— Nic mi nie jest.

— Wiem, że nie o to chodzi.

Spojrzała na mnie.

— Chodzi o to, że nie sprawdziłam Michała wystarczająco wcześnie.

Michał odsunął się od telefonu.

— To nieprawda.

— Podpisałeś umowę. Pozwalałeś im mówić. Chciałeś mnie poślubić, ale bałeś się sprzeciwić własnemu ojcu.

— Bałem się stracić wszystko.

— A co dokładnie miałeś stracić? — zapytałam. — Mieszkanie, stanowisko, pieniądze czy rodzinę, która kocha cię tylko wtedy, gdy wykonujesz polecenia?

Nie odpowiedział od razu. Tym razem cisza nie była zasłoną dla jego matki. Była rachunkiem, który musiał sam zapłacić.

— Chciałem mieć z tobą życie — powiedział. — Ale próbowałem kupić sobie spokój cudzym kosztem.

Julia wyjęła z torebki kartkę z podpisem.

— Powiedz im, co jeszcze podpisałeś.

Michał spojrzał na nią z bólem.

— Nie.

— Powiedz.

— Zgodziłem się, że jeśli zerwę zaręczyny z powodu sprzeciwu ojca, nie będę żądał zwrotu pieniędzy wpłaconych na organizację wesela.

Matka roześmiała się krótko, bez radości.

— Czyli nawet nasze rozstanie miało być dla nich inwestycją.

Wzięłam od niej mosiężny naparstek, który wciąż ściskała w dłoni. Był ciepły od jej skóry.

— Mamo, pokaż mi wszystkie dokumenty.

— Po co?

— Bo chcę wiedzieć, na czym stoimy. Nie jako córka, która przyjechała cię bronić. Jako wspólniczka.

Matka spojrzała na mnie zaskoczona.

Dopiero wtedy zrozumiałam, że całe życie uważałam jej pracę za coś małego, bezpiecznego i oczywistego. Tymczasem ten zakład opłacił moje studia, mieszkanie i każdy rachunek, którego nie potrafiłam zapłacić. To nie była skromna przystań. To było miejsce zbudowane jej rękami.

Następnego ranka spotkaliśmy się w pracowni przy długim stole krojczym. Na blacie leżały umowy, księgi zamówień, rachunki i stare próbki materiałów. Pani Krystyna przyniosła jeszcze segregator, który przechowywała w zamkniętej szufladzie.

— Pani mówiła, żebym go nigdy nie wyrzucała — powiedziała.

W środku znalazła się kopia pierwotnej umowy najmu, podpisana przez właściciela kamienicy. Wynikało z niej jasno, że lokal należał do matki, a Andrzej nie miał prawa nim rozporządzać.

Ale był jeszcze jeden dokument.

Pełnomocnictwo, które Teresa próbowała wykorzystać, nosiło podpis Michała jako świadka.

— Podpisałeś to także? — zapytałam.

Michał siedział naprzeciw mnie. Nie miał już garnituru. Przyszedł w zwykłym swetrze, bez zegarka i bez rodzinnej odznaki przypiętej do klapy.

— Tak.

— Dlaczego?

— Ojciec powiedział, że to tylko potwierdzenie rozmowy. Nie przeczytałem całości.

— To nie jest wymówka.

— Wiem.

Położył na stole kluczyk do mieszkania.

— Nie chcę tego lokalu. Ani pracy w jego firmie.

Matka uniosła głowę.

— Myślisz, że jeden gest naprawi wszystko?

— Nie. Dlatego przyniosłem wypowiedzenie i oświadczenie, że nie będę korzystał z żadnego majątku przekazanego przez ojca w związku z naszym małżeństwem.

— A jeśli zostaniesz bez pieniędzy?

— Wtedy zacznę od początku. Tym razem na własne nazwisko.

Patrzyłam na kartkę. Pismo lekko mu drżało, ale podpis był wyraźny.

Nie rzuciłam mu się w ramiona. Nie powiedziałam, że wszystko jest dobrze.

— Michał, ja nie potrzebuję mężczyzny, który umie przepraszać dopiero wtedy, gdy traci wygodne życie.

— Wiem.

— Potrzebuję kogoś, kto potrafi stanąć obok mnie, kiedy nie ma publiczności.

— Wiem.

— I nie wiem, czy jeszcze potrafię ci zaufać.

— Nie proszę, żebyś zdecydowała dzisiaj.

To była pierwsza uczciwa rzecz, jaką usłyszałam od niego tego wieczoru i następnego poranka.

Teresa przyjechała po południu sama. Bez Andrzeja. W ręku trzymała torbę z rzeczami, które wcześniej zostawiłam w domu Michała: album ze zdjęciami, kremową apaszkę i mały notes z planem wesela.

— Przyniosłam to — powiedziała.

— Proszę położyć na stole.

Zrobiła to, ale nie odeszła.

— Nie powinnam była tak mówić o twojej matce.

Elżbieta nawlekała igłę przy oknie pracowni.

— Nie chodzi tylko o słowa.

— Wiem. Chodziło mi o to, żeby Michał poślubił kobietę, którą łatwo będzie kontrolować.

Michał spojrzał na nią z niedowierzaniem.

— Mamo.

— Twój ojciec tracił firmę kawałek po kawałku. Potrzebował pieniędzy Elżbiety, ale nie mógł znieść, że zarobiła je sama. Ja też się bałam. Bałam się, że jeśli przestaniemy decydować za ciebie, wybierzesz życie, którego nie będziemy rozumieć.

— Więc wybraliście za mnie — powiedział Michał.

— Tak.

Ta prosta zgoda zabrzmiała ciężej niż zaprzeczenie.

Andrzej nie przyszedł. Złożył rezygnację z próby przejęcia zakładu, gdy jego własny wspólnik dowiedział się o fałszywym pełnomocnictwie. Stracił kontrakt, na który liczył, bo firma nie chciała być kojarzona z dokumentami bez prawnego umocowania. Nie potrzebowaliśmy widowiska. Wystarczyło, że jego plan przestał działać.

Wesele odwołałam.

Nie dlatego, że przestałam kochać Michała. Dlatego, że nie chciałam składać przysięgi w cieniu umowy, którą podpisał ze strachu.

Michał zaczął pracować w zakładzie mojej matki na zwykłych zasadach. Dostawał wynagrodzenie jak każdy inny pracownik. Pani Krystyna pilnowała jego godzin, a Elżbieta nie pozwalała mu dotykać nożyczek bez przeszkolenia.

Po kilku tygodniach przyniósł mi projekt nowej tabliczki nad wejście. Nie było na niej nazwiska Wysockich ani żadnego rodowego znaku. Widniały tylko dwa słowa: „Pracownia Elżbiety”.

— Chcesz ją zawiesić? — zapytał.

— To nie ja decyduję.

Matka obejrzała projekt, a potem wskazała pustą linię pod nazwą.

— Dopisz tam Annę.

Spojrzałam na nią.

— Mamo, ja nie umiem szyć.

— Umiesz liczyć. Umiesz rozmawiać z klientami. Umiesz zauważyć, kiedy ktoś próbuje ci wmówić, że jesteś mniej warta. To wystarczy na początek.

Michał odsunął się od stołu.

— A ja?

Elżbieta podała mu pudełko z igłami.

— Ty możesz zacząć od przyszywania guzików. Jeśli wytrzymasz tydzień bez pytania, ile będziesz z tego miał, dostaniesz trudniejsze zadanie.

Parsknęłam śmiechem. Michał również, choć jego śmiech był niepewny.

Na dnie pudełka leżała moja granatowa sukienka. Matka przyniosła ją następnego dnia, poprawiła mankiet i zaszyła plamkę po herbacie. Kiedy ją przymierzyłam, materiał nadal był prosty, lecz już nie wydawał mi się stary.

Przed końcem pracy weszła klientka, która oglądała wystawione kreacje. Zatrzymała się przy sukience i zapytała:

— Kto ją zaprojektował?

Matka wskazała na mnie.

— Moja córka.

Michał stał przy stole i próbował nawlec igłę. Ukłuł się w palec.

— Auć.

— Nie dramatyzuj — powiedziała Elżbieta. — To tylko jedna kropla krwi.

Podałam mu naparstek, ten sam, który matka obracała w łazience tamtej nocy.

— Załóż go — powiedziałam. — Przyda ci się, zanim znowu podpiszesz coś, czego nie rozumiesz.

Spojrzał na mnie poważnie.

— Mogę spróbować jeszcze raz?

Nie chodziło o przyszywanie guzika.