CZĘŚĆ 4
…List leżał w przychodni, w szufladzie pod rachunkami za lekarstwa. Pani Jadwiga przywiozła go o świcie, owiniętego w płócienną serwetkę, tę samą, w którą Rozalia zawijała chleb dla robotników.
Antoni leżał na wąskim łóżku pod oknem. Doktor Wiktor podał mu lekarstwo i nakazał wszystkim mówić ciszej, ale nikt już nie miał siły udawać spokoju.
Helena siedziała pod ścianą z rękami związanymi sznurem od noszy. Nie wezwaliśmy żadnych urzędników. Wystarczył stary sołtys, który przyszedł z trzema gospodarzami i powiedział, że nikt nie wyjedzie z przychodni, dopóki prawda nie zostanie zapisana.
Roman podpisał rachunek z apteki.
Potem podpisał zeznanie dotyczące Rozalii.
— Bałem się Heleny — mówił, ocierając pot z czoła. — Wtedy powiedziała, że jeśli nie potwierdzę zatrucia, zamknie moją aptekę. Dziś też się bałem. Tylko że zobaczyłem, jak Antoni kona na podłodze, i nie potrafiłem już udawać.
Helena prychnęła.
— Wszyscy jesteście święci, kiedy ktoś trzyma was za gardło.
— Nie — odpowiedział Antoni z łóżka. — Ale przynajmniej nie udawaj, że to ja trzymałem ciebie.
Spojrzała na niego ostro.
— Dałeś mi wszystko.
— Dałem ci ziemię, dom i naukę. Nie dałem ci prawa do cudzego życia.
Na stole leżały trzy dokumenty. Pierwszy był rachunkiem z apteki. Drugi stanowił zapis zeznań Romana. Trzeci był list Rozalii.
Antoni nie chciał go otworzyć.
— Przez dziesięć lat nie miałem odwagi — powiedział.
— A teraz ma pan? — zapytałam.
— Teraz nie mam już nic do stracenia.
Rozłożyłam list. Papier pachniał lawendą, lecz w kilku miejscach został poplamiony wodą. Rozalia pisała, że odkryła fałszerstwa córek i że Helena nie jest jedynym dzieckiem Antoniego. Kilkanaście lat wcześniej, zanim poznał Rozalię, miał syna z kobietą pracującą w młynie. Chłopiec nazywał się Michał. Antoni dowiedział się o nim dopiero wtedy, gdy Rozalia odnalazła dawną akuszerkę.
Na końcu listu widniało zdanie: Jeśli zabraknie mi odwagi, oddaj Michałowi jego nazwisko. Nie po to, by odebrał siostrom ziemię, lecz żeby przestał żyć jak człowiek, którego ojciec się wstydzi.
— Gdzie on jest? — spytałam.
Antoni zamknął oczy.
— W zakładzie ślusarskim w Łękach. Przez całe życie myślałem, że nie chce mnie znać.
— A próbował pan go odszukać?
— Raz. Helena przechwyciła list.
Helena poderwała głowę.
— On był pijakiem i awanturnikiem. Nie chciałabym, żeby taki człowiek dostał choćby kawałek gospodarstwa.
— Nie dostałby — powiedział Antoni. — Całe gospodarstwo miało przejść na fundację. Chciałem tylko naprawić swoje tchórzostwo.
Wtedy z korytarza dobiegł odgłos ciężkich kroków. Do sali wszedł mężczyzna około czterdziestki, z twarzą pooraną blizną przy brwi. W ręku trzymał skórzany futerał na narzędzia. Spojrzał na Antoniego, ale nie podszedł.
— Jestem Michał — powiedział.
Antoni próbował usiąść. Doktor przytrzymał mu ramię.
— Nie wiedziałem, czy przyjdziesz.
— Ja nie wiedziałem, czy powinienem.
— Rozalia napisała, że cię szukała.
— Rozalia szukała. Ty nie.
Te słowa przecięły salę ostrzej niż nóż. Antoni odwrócił wzrok.
— Masz prawo mnie nienawidzić.
— Nie przyjechałem po prawo do nienawiści. Przyjechałem zobaczyć człowieka, który przez czterdzieści lat pozwalał mi myśleć, że jestem nikim.
Helena zaczęła się śmiać, ale śmiech szybko zamienił się w szloch.
— Ojciec chciał syna, więc zrobił z nas potwory, kiedy nie spełniłyśmy jego marzenia.
Antoni spojrzał na nią.
— Nie zrobiłem z was potworów. Dałem wam wybór. Ty wybrałaś cudzą śmierć.
— A ty kupiłeś sobie młodą żonę!
Wszyscy spojrzeli na mnie.
Helena miała rację i właśnie dlatego jej słowa zabolały najmocniej.
Podeszłam do stołu i wzięłam umowę małżeńską. Czerwony wosk przy podpisach był już pęknięty. Złożyłam dokument na pół.
— Chcę unieważnić to małżeństwo — powiedziałam. — Nie chcę być ani żoną, ani dowodem, ani nagrodą za cudze winy.
Antoni skinął głową.
— Masz do tego pełne prawo.
— I chcę, żeby pieniądze zapłacone mojej rodzinie zostały przekazane na leczenie Pawła. Nie przez pana. Przez fundację, kiedy zostanie założona.
— Zgadzam się.
Michał wyjął z futerału niewielki mosiężny klucz.
— Rozalia dała go mojej matce przed śmiercią. Powiedziała, że pewnego dnia Antoni będzie musiał otworzyć skrzynię, w której trzyma to, czego najbardziej się wstydzi.
Antoni spojrzał na klucz, a potem na szkatułkę znalezioną w młynie.
— Ten klucz nie pasuje do niej — wyszeptał.
Jadwiga nagle przypomniała sobie coś i podeszła do starej szafy w korytarzu. Za listwami, pod warstwą kurzu, znalazła małą żelazną skrytkę. Klucz wszedł do zamka bez oporu.
W środku leżały listy Antoniego do Michała. Dziesiątki listów, wszystkie nieotwarte, z adresem zakładu w Łękach. Helena przechwytywała je przez lata. Obok nich znajdował się akt własności pierwszego młyna i koperta z pieniędzmi na naukę chłopca.
Michał dotknął jednego z listów.
— Mogłem dostać te wiadomości.
— Mogłeś — odparła Helena. — Ale wtedy ojciec zabrałby mi wszystko.
— Nie — powiedział Antoni. — Zabrałabyś sobie wszystko sama.
Przy tych słowach Helena przestała walczyć. Sołtys zabrał dokumenty, Roman zobowiązał się opowiedzieć o naparstnicy i śmierci Rozalii, a doktor zapisał dokładne objawy zatrucia. Nie było wielkiej sali ani tłumu obcych ludzi. Była tylko mała przychodnia, zapach spirytusu i rodzina, która nie mogła już schować się za pieniędzmi.
Antoni przeżył. Przez kilka dni nie opuszczał łóżka. Gdy stanął na nogach, podpisał akt fundacji. Gospodarstwo miało finansować leczenie dzieci z okolicznych wsi, a Michał otrzymał warsztat przy młynie, nie jako spadek, lecz jako wynagrodzenie za pracę, której nikt wcześniej nie chciał mu zapłacić.
Marta i Elżbieta sprzedały swoje udziały fundacji, zanim ktokolwiek zdążył je o to poprosić. Nie zrobiły tego z dobroci. Zrozumiały, że ludzie we wsi znają już każdy szczegół ich historii, a ziemia zdobyta cudzym cierpieniem nie daje spokojnego snu.
Helena musiała oddać pieniądze z apteki i stanąć przed mieszkańcami w czasie zebrania. Nie prosiła o przebaczenie. Powiedziała tylko:
— Chciałam mieć gospodarstwo, bo bałam się, że bez niego nic nie znaczę.
Jadwiga odpowiedziała jej wtedy:
— Ziemia nigdy nie była tym, co miałaś najcenniejszego.
Nie wiedziałam, czy Helena zrozumiała.
Ja wróciłam do domu rodziców przed zakończeniem żniw. Paweł rozpoczął leczenie, a matka przestała przepraszać mnie za umowę, której sama nie podpisała. Antoni wypłacił rodzinie pieniądze, ale nie kupił mojego milczenia. Oddał mi również obrączkę, którą nosiłam tylko przez jedną noc.
Michał zatrzymał listy ojca. Nie wszystkie przeczytał. Część spalił w piecu warsztatu, a część schował do metalowego pudełka.
— Nie wiem, czy potrafię mu wybaczyć — powiedział mi przy młynie.
— Nie musisz dziś wiedzieć.
— A ty?
Spojrzałam na podartą umowę małżeńską, którą trzymałam w kieszeni.
— Ja wiem, że nie będę już niczego udowadniać ludziom, którzy pomylili moje milczenie ze zgodą.
Michał uśmiechnął się krótko, po czym podał mi młotek.
W warsztacie czekała pierwsza rzecz do naprawy: mosiężna tabliczka z nazwą fundacji. Litery były krzywe, bo Antoni wyrył je własnoręcznie, zanim zachorował. Michał przyłożył narzędzie, a ja przytrzymałam tabliczkę na drewnianym imadle.
— Jak ma się nazywać? — zapytał.
Przez chwilę myślałam o Rozalii, o Pawle, o dziewczynie, która weszła do obcego domu w białej sukni i wyszła z niego z własnym głosem.
— Niech będzie imię twojej matki — powiedziałam.
Michał skinął głową i uderzył młotkiem.
Pod pierwszą literą pękła cienka warstwa rdzy, odsłaniając złoty metal.
A na tabliczce pojawiło się imię: Rozalia.
Przegapiłeś początek?
